پیام مازند - خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها: باران هنوز به اوج پاییزی خود نرسیده، اما شمارش معکوس برای سنجش آمادگی مازندران در برابر سیلاب آغاز شده است.
استانی که رودخانه‌هایش از دل جنگل‌ها و زمین‌های کشاورزی می‌گذرند، به روستاها و شهرها می‌رسند و در روزهای بارانی می‌توانند از یک مسیر طبیعی جریان آب به کانون نگرانی ساکنان حاشیه خود تبدیل شوند.
حالا در کنار هشدارهای هواشناسی، یک پرسش جدی پیش روی مدیران استان قرار دارد: آیا مسیر رودخانه‌های پرخطر پیش از رسیدن بارش‌های شدید، برای عبور ایمن آب آماده شده‌اند؟
پاییز در مازندران فصل، زمان محک خوردن زیرساخت‌هایی است که باید حجم آب حاصل از بارش را از مناطق بالادست به مسیرهای طبیعی هدایت کنند. هر جا بستر رودخانه با رسوبات انباشته، دهانه پل با مانع یا مسیر جریان با محدودیت روبه‌رو باشد، ضرورت بررسی‌های فنی و اقدامات پیشگیرانه بیشتر احساس می‌شود.
در چنین شرایطی، لایروبی رودخانه‌ها از یک عملیات معمول عمرانی فراتر می‌رود و به بخشی از برنامه کاهش خطر سیلاب تبدیل می‌شود؛ برنامه‌ای که موفقیت آن تنها با اعلام طول مسیرهای ساماندهی‌شده سنجیده نمی‌شود، بلکه باید مشخص شود چه نقاطی ایمن شده‌اند، کدام پروژه‌ها باقی مانده‌اند و اقدامات انجام‌شده تا چه اندازه نیاز مناطق آسیب‌پذیر را پوشش می‌دهد.
هشدار هواشناسی؛ فرصت پیشگیری را از دست ندهیم
عبدالرضا دادبود، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار مازندران، با اشاره به هشدارهای هواشناسی و ابلاغیه‌های سازمان مدیریت بحران کشور، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: احتمال بارش‌های قابل‌توجه در ماه‌های پیش‌رو، به‌ویژه در فصل پاییز، ضرورت آماده‌سازی استان برای مواجهه با سیلاب‌های احتمالی را افزایش داده است.
وی با اشاره به احتمال وقوع بارش‌های شدید و نقطه‌ای و نوسانات محسوس دمایی افزود: آمادگی برای این شرایط نباید به زمان وقوع حادثه موکول شود؛ به همین دلیل، جلسات هماهنگی در سطح استان برگزار شده و دستورالعمل‌های پیشگیرانه به دستگاه‌های مرتبط ابلاغ شده است.
معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار مازندران، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر را یکی از حلقه‌های اصلی این آمادگی دانست و ادامه داد: فرمانداران به‌عنوان مسئولان مدیریت بحران شهرستان‌ها، اطلاعات و هشدارهای لازم را دریافت کرده‌اند و باید مناطق دارای سابقه آب‌گرفتگی، سیلاب و انسداد مسیر را با دقت شناسایی کنند.
دادبود با تأکید بر اینکه مدیریت روان‌آب‌ها به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد، تصریح کرد: لایروبی و پاکسازی رودخانه‌ها، بررسی مسیرهای عبور آب و بازگشایی نقاط مسدودشده در شهرها، روستاها و مناطق خارج از محدوده شهری باید با هدف کاهش مخاطرات احتمالی دنبال شود.
در کنار ساماندهی رودخانه‌ها، بررسی درختان خطرساز در حاشیه جاده‌ها و محدوده‌های شهری نیز در دستور کار قرار دارد؛ موضوعی که با توجه به احتمال هم‌زمانی بارندگی و وزش باد، می‌تواند در کاهش خطر برای شهروندان و کاربران راه‌ها مؤثر باشد.
۱۳۸ کیلومتر لایروبی
آمارهای اعلام‌شده از سوی شرکت آب منطقه‌ای مازندران، از اجرای عملیات گسترده لایروبی و بازگشایی مسیر رودخانه‌ها در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ حکایت دارد؛ اقدامی که هدف آن بهبود ظرفیت عبور آب و کاهش احتمال سرریز شدن جریان به مناطق پیرامونی عنوان شده است.
محمدطاهر بابازاده، معاون طرح و توسعه شرکت آب منطقه‌ای مازندران، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در شش ماه نخست سال جاری، حدود ۱۳۸ کیلومتر از مسیرهای رودخانه‌ای استان در ۱۵ شهرستان لایروبی و بازگشایی شده است.
وی با اشاره به توزیع عملیات در مناطق مختلف استان افزود: در این مدت، ۲۶ کیلومتر از مسیر رودخانه‌ها در آمل، ۲۵ کیلومتر در فریدونکنار، ۲۱ کیلومتر در بهشهر، ۱۶ کیلومتر در ساری و ۱۲ کیلومتر در محمودآباد ساماندهی شده است.
بابازاده با بیان اینکه رسوبات و موانع موجود در بستر برخی رودخانه‌ها می‌توانند بر ظرفیت عبور جریان آب اثر بگذارند، تصریح کرد: لایروبی و بازگشایی مسیرها با هدف بهبود شرایط جریان آب و کاهش احتمال خسارت در زمان بارندگی‌های شدید انجام می‌شود.
با این حال، در ارزیابی آمادگی استان باید میان حجم عملیات انجام‌شده و میزان پوشش نقاط پرخطر تفاوت قائل شد. طول مسیرهای لایروبی‌شده، اگرچه شاخصی از عملکرد اجرایی است، به‌تنهایی روشن نمی‌کند که چه تعداد از نقاط دارای اولویت همچنان نیازمند مداخله‌اند یا کدام پروژه‌ها باید پیش از بارش‌های شدید به پایان برسند.
از همین رو، انتشار فهرست نقاط باقی‌مانده، وضعیت پروژه‌های نیمه‌تمام و برنامه زمان‌بندی تکمیل عملیات می‌تواند تصویر روشن‌تری از میزان آمادگی واقعی استان ارائه کند.
تقویت سازه های حفاظتی برای کاهش خسارات سیلاب
در کنار لایروبی، تقویت سازه‌های حفاظتی و ساماندهی تأسیسات مرتبط با انتقال و توزیع آب نیز بخشی از اقدامات پیشگیرانه مازندران در نیمه نخست سال جاری بوده است.
حیدر داوودیان، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در این مدت، علاوه بر لایروبی و بازگشایی ۱۳۸ کیلومتر از مسیرهای رودخانه‌ای، ۵۴۳ سردهنه سنتی مرمت و بازسازی و یک‌هزار و ۹۴۹ متر دیوار حفاظتی احداث شده است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران، ساخت ۲۱ سد انحرافی در مناطق مختلف استان، اجرای یک سد لاستیکی در بابلسر، مرمت و بازسازی چهار آب‌بندان و اجرای شش ایستگاه پمپاژ و برق‌رسانی را از دیگر اقدامات این دوره برشمرد.
به گفته داوودیان، عملیات مرمت سردهنه‌ها در ۲۰ شهرستان، احداث دیوارهای حفاظتی در ۱۲ شهرستان و ساخت سدهای انحرافی در ۱۴ شهرستان انجام شده است.
این مجموعه اقدامات، بخش‌های مختلفی از مدیریت منابع آب را در بر می‌گیرد؛ از بهبود عبور جریان در رودخانه‌ها تا تقویت سازه‌هایی که برای حفاظت از اراضی و هدایت آب مورد استفاده قرار می‌گیرند. با این وجود، میزان اثرگذاری آن‌ها باید با توجه به شرایط هر منطقه، وضعیت حوضه آبریز و نیازهای باقی‌مانده سنجیده شود.
عباس‌آباد؛ جایی که لایروبی با دیوار حفاظتی همراه شده است
در غرب مازندران، برخی رودخانه‌ها در زمان بارندگی شدید با افزایش جریان و احتمال طغیان روبه‌رو می‌شوند؛ شرایطی که ساماندهی نقاط حساس و تقویت کناره‌های رودخانه را به یکی از اولویت‌های محلی تبدیل می‌کند.
بهنام شجاع‌شفیعی، رئیس اداره منابع آب عباس‌آباد، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اقدامات انجام‌شده از ابتدای سال جاری اظهار کرد: در این مدت بیش از یک‌هزار متر از مسیر رودخانه‌های کاظم‌رود، تیلورسر و ولیکستان لایروبی و ساماندهی شده و ۳۸۰ متر دیوار حفاظتی نیز در نقاط حادثه‌خیز احداث شده است.
وی با اشاره به شرایط کاظم‌رود و تیلورسر در زمان بارش‌های شدید افزود: این دو رودخانه از مسیرهای دارای اولویت برای ایمن‌سازی در شهرستان هستند و اقدامات اجرایی با هدف بهبود شرایط عبور آب و کاهش خطر در محدوده‌های آسیب‌پذیر دنبال شده است.
شفیعی درباره رودخانه ولیکستان نیز گفت: عملیات ساماندهی در محدوده روستای امام‌دشت ادامه دارد و از مجموع ۹۰۰ متر مسیر پیش‌بینی‌شده، تاکنون حدود ۳۰۰ متر لایروبی و ساماندهی شده است.
رئیس اداره منابع آب عباس‌آباد اعتبار هزینه‌شده برای احداث ۳۸۰ متر دیوار حفاظتی در نقاط حادثه‌خیز کاظم‌رود و تیلورسر طی نیمه نخست سال را حدود ۱۰۲ میلیارد ریال اعلام کرد.
این اقدامات، نمونه‌ای از ترکیب عملیات بستر رودخانه با تقویت سازه‌های حفاظتی است؛ رویکردی که در مناطق مستعد طغیان می‌تواند اهمیت داشته باشد. با این حال، تکمیل بخش‌های باقی‌مانده و مشخص شدن زمان پایان عملیات، به‌ویژه در نقاط دارای اولویت، همچنان از موضوعات مهم برای ارزیابی آمادگی شهرستان در برابر بارندگی‌های پیش‌رو است.
وقتی باران می‌بارد، همه مسئولیت‌ها به رودخانه ختم نمی‌شود
کاهش خطر سیلاب تنها با لایروبی محقق نمی‌شود. گاهی محدودیت اصلی در دهانه یک پل یا آب‌گذر قرار دارد؛ گاهی ساخت‌وساز در حریم رودخانه، تغییر مسیر جریان یا ضعف سازه‌های حفاظتی، خطر را افزایش می‌دهد. به همین دلیل، مدیریت مؤثر سیلاب به هماهنگی میان شرکت آب منطقه‌ای، مدیریت بحران، شهرداری‌ها، دهیاری‌ها، راهداری و سایر دستگاه‌های مسئول نیاز دارد.
یونسی رستمی، استاندار مازندران، با تأکید بر ضرورت تأمین منابع مورد نیاز برای اقدامات پیشگیرانه اظهار کرد: دستگاه‌هایی که برای اجرای طرح‌های ضروری و کاهش خطر سیلاب به اعتبار نیاز دارند، باید نیازهای خود را اعلام کنند تا مدیریت استان برای تأمین منابع مورد نیاز اقدام کند.
وی همچنین ساماندهی درختان خطرساز را ضروری دانست و بر بررسی درختان حاشیه جاده‌ها و نقاط شهری که در شرایط بارندگی و وزش باد می‌توانند خطرآفرین باشند، تأکید کرد.
استاندار مازندران با اشاره به ضرورت آمادگی در سطوح مختلف اجرایی افزود: ظرفیت واقعی دستگاه‌ها در شهرستان‌ها، بخش‌ها، شهرها و روستاها باید مشخص باشد تا در زمان وقوع حادثه، امکانات مورد نیاز بدون اتلاف وقت به مناطق آسیب‌دیده برسد.
این تأکید، بُعد دیگری از آمادگی پاییزی را برجسته می‌کند؛ اینکه علاوه بر انجام عملیات عمرانی، تجهیزات، نیروی انسانی و سازوکار هماهنگی دستگاه‌ها نیز باید پیش از وقوع بحران مشخص و آماده باشند.
لایروبی باید اصولی باشد؛ هر رودخانه نسخه خودش را دارد
اگرچه بازگشایی مسیر رودخانه‌ها می‌تواند به بهبود ظرفیت عبور آب کمک کند، اجرای غیراصولی آن ممکن است پیامدهای ناخواسته‌ای برای بستر، کناره‌ها و زیستگاه‌های طبیعی به همراه داشته باشد. از این رو، عملیات باید بر اساس مطالعات فنی و با رعایت ضوابط محیط‌زیستی انجام شود.
در برخی نقاط، برداشت رسوبات اولویت دارد؛ در نقاط دیگر، رفع انسداد آب‌گذرها، حفاظت از کناره‌ها یا جلوگیری از تجاوز به حریم رودخانه ممکن است نقش مهم‌تری در کاهش خطر داشته باشد. تشخیص این تفاوت‌ها نیازمند بررسی میدانی و ارزیابی کارشناسی است.
از سوی دیگر، نگهداری مسیر پس از اجرای عملیات نیز اهمیت دارد. اگر موانع دوباره در مسیر جریان آب شکل بگیرند یا حریم رودخانه بدون نظارت باقی بماند، اثر اقدامات پیشگیرانه می‌تواند کاهش یابد. بنابراین، لایروبی باید بخشی از یک برنامه مستمر مدیریت رودخانه باشد، نه اقدامی مقطعی که تنها در آستانه بارندگی مورد توجه قرار گیرد.
برای مازندران، مسئله فقط چند کیلومتر لایروبی یا چند متر دیوار حفاظتی نیست؛ موضوع، حفاظت از خانه‌ها، زمین‌های کشاورزی، راه‌های ارتباطی و زندگی مردمی است که هر پاییز چشم به آسمان دارند و انتظار دارند آمادگی دستگاه‌ها پیش از بالا آمدن آب به نتیجه رسیده باشد.
بارش‌های شدید را نمی‌توان متوقف کرد، اما با شناسایی دقیق خطر، اجرای اصولی اقدامات پیشگیرانه و هماهنگی دستگاه‌های مسئول می‌توان از بخشی از خسارت‌های قابل پیشگیری کاست. اکنون مهم‌ترین مطالبه آن است که اقدامات اعلام‌شده با زمان‌بندی روشن و ارزیابی میدانی همراه شود تا پیش از رسیدن باران، نقاط اولویت‌دار تعیین تکلیف شده باشند.