پیام مازند - ایرنا / تغییر کاربری حدود ۳۶ هکتار از اراضی زعفرانیه بیرجند از فضای سبز به مسکونی و خدماتی، در حالی به کانون اختلاف میان اداره کل راه و شهرسازی و شهرداری تبدیل شده که یک طرف بر انجام مطالعات تخصصی و اجرای مصوبات شهرسازی تاکید دارد و طرف دیگر، نبود تاییدیه رسمی و مستند درباره وضعیت اراضی در حریم گسل بیرجند را مانعی جدی برای اطمینان از ایمنی ساخت‌وساز می‌داند.
اراضی زعفرانیه و تصمیم‌گیری درباره تغییر کاربری بخشی از آن، در روزهای اخیر به یکی از محورهای بحث در حوزه مدیریت شهری بیرجند تبدیل شده است، پرسش اصلی این است که آیا تغییر کاربری این اراضی با توجه به ملاحظات مربوط به گسل بیرجند، پشتوانه مطالعاتی و قانونی کافی دارد و آیا آثار این تصمیم بر نیازهای خدماتی، فضای سبز و منافع عمومی شهر و ایمنی ساخت و ساز به‌درستی بررسی شده است؟
پیش‌تر ۳۶ هکتار از اراضی زعفرانیه در طرح‌های شهری با کاربری فضای سبز مشخص شده بود؛ موضوعی که شهردار و اعضای شورای شهر بیرجند آن را مرتبط با احتمال وجود گسل و ضرورت جلوگیری از ساخت‌وساز تا زمان تعیین دقیق حریم آن می‌دانند، در مقابل، مسئولان راه و شهرسازی تاکید دارند که این کاربری لزوما با هدف تامین سرانه عمومی فضای سبز تعیین نشده، بلکه در شرایطی اتخاذ شده بود که اطلاعات دقیق و نهایی درباره حریم گسل در دسترس نبود.
در این میان، نمایندگان مدیریت شهری از جمله شهردار و اعضای شورای شهر بیرجند خواستار ارائه مستندات رسمی، مطالعاتی و علمی شده‌اند که بر اساس آن، امکان بارگذاری مسکونی و خدماتی در این محدوده تایید شده است که تاکنون و بعد از گذشت چند ماه اداره کل راه و شهرسازی مستندات را به شورای شهر بیرجند و شهرداری ارائه نکرده است.
از سوی دیگر، معاون شهرسازی و معماری اداره کل راه و شهرسازی خراسان جنوبی از انجام مطالعات تخصصی حریم گسل بیرجند در مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی و بررسی آن در مراجع استانی از جمله کمیسیون ماده پنج خبر می‌دهد و می‌گوید که تصمیم‌گیری درباره تغییر کاربری بر پایه مطالعات فنی و ضوابط مصوب انجام شده است.
بر اساس توضیحات ارائه‌شده از سوی مسئولان راه و شهرسازی خراسان جنوبی، بخشی از اراضی زعفرانیه در طرح‌های پیشین با کاربری فضای سبز و با هدف رعایت ملاحظات احتیاطی مرتبط با احتمال وجود گسل مشخص شده بود؛ محدوده‌ای که عرض آن در برخی مطالعات اولیه حدود ۵۰۰ متر در نظر گرفته شده بود و در ادامه، مطالعات تخصصی حریم گسل بیرجند در مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی به کاهش محدوده احتیاطی مورد اشاره به حدود ۱۵۰ متر انجامیده است.
در مقابل، شهرداری و شورای شهر بیرجند می‌گویند تاکنون تاییدیه رسمی و قطعی مرجع تخصصی درباره قرار نداشتن اراضی موردنظر در حریم گسل، به آنان ارائه نشده و نامه مطرح‌شده در یکی از جلسات فنی نیز به‌تنهایی چنین اطمینانی ایجاد نمی‌کند.
با این حال برای پایان دادن به اختلاف‌نظرها، انتشار یا ارائه مستندات مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی برای تشریح دقیق حدود حریم گسل و روشن شدن وضعیت نهایی ساخت و ساز در اراضی زعفرانیه براساس نظر شورای عالی مسکن و شهرسازی از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند به رفع ابهام افکار عمومی کمک کند.
راه و شهرسازی: تغییر کاربری بر مبنای مطالعات و مصوبات قانونی دنبال شد
مدیرکل راه و شهرسازی خراسان جنوبی با تاکید بر اینکه تغییر کاربری اراضی زعفرانیه بیرجند در چارچوب مصوبات بالادستی و تکالیف قانونی پیگیری شده است، گفت: تعیین تکلیف این اراضی با توجه به مطالعات تخصصی حریم گسل در مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، ضوابط طرح جامع و مصوبات مراجع ذی‌صلاح از جمله کمیسیون ماده پنج دنبال شده است.
میرمحمد مودی افزود: در مراحل اولیه، اطلاعات موجود درباره موقعیت و محدوده گسل بر پایه بررسی‌های مقدماتی و فرضیات اولیه بود؛ اما در ادامه، مطالعات تخصصی‌تری از سوی مراجع مرتبط انجام شد.
وی بیان کرد: مرکز تحقیقات مرتبط با وزارت راه و شهرسازی در سال‌های اخیر مطالعاتی را برای شناسایی و تعیین محدوده حریم گسل انجام داده و نتایج این بررسی‌ها در فرایند تعیین تکلیف اراضی مورد استفاده قرار گرفته است.
مودی تاکید کرد: بررسی امکان استفاده از اراضی برای کاربری‌های مختلف باید بر اساس نتایج مطالعات تخصصی و ضوابط قانونی انجام شود و تعیین حدود و شرایط ساخت‌وساز نیز تابع نظر مراجع تخصصی و مقررات مربوط است.
براساس موضع این اداره کل، تصمیم‌گیری درباره اراضی زعفرانیه اقدامی موردی و مستقل از فرایند برنامه‌ریزی شهری نبوده بلکه در چارچوب ضوابط و تصمیم‌های قانونی مرتبط با طرح‌های شهری انجام شده است.
براساس نظر اداره‌کل راه و شهرسازی هر طرحی، پس از تصویب طرح‌های بالادستی و ابلاغ تکالیف قانونی، دستگاه‌های مسئول باید در چارچوب مصوبات عمل کنند و اختلاف‌نظرهای اجرایی نیز از مسیر مراجع قانونی و با اتکا به مستندات فنی بررسی شود.
با این حال، در پرونده‌هایی که با ایمنی ساخت‌وساز و احتمال مخاطرات زمین‌شناختی ارتباط دارند، استناد به مصوبات و تکالیف قانونی، هرچند بخشی از پاسخ است اما جایگزین ارائه مستندات فنی نمی‌شود.
برای ارزیابی دقیق موضوع، لازم است مشخص باشد که مصوبه مورد استناد بر پایه کدام نسخه از مطالعات، با تایید چه مرجعی و با چه محدودیت‌هایی برای ساخت‌وساز صادر شده است.
از این منظر، انتشار یا ارائه رسمی مستندات مورد استناد راه و شهرسازی می‌تواند هم مبنای تصمیم‌گیری این دستگاه را روشن کند و هم امکان بررسی کارشناسی موضوع را برای شهرداری، شورای شهر و افکار عمومی فراهم آورد.
حریم احتیاطی از ۵۰۰ متر به ۱۵۰ متر کاهش یافته است
معاون شهرسازی و معماری اداره کل راه و شهرسازی خراسان جنوبی در تشریح سابقه تعیین کاربری اراضی زعفرانیه، موضوع مورد اختلاف را تغییر کاربری حدود ۳۶ هکتار از اراضی این محدوده از فضای سبز به کاربری مسکونی و خدمات مرتبط عنوان کرد.
علی کاظمی با اشاره به تفاوت میان انواع کاربری فضای سبز توضیح داد: که اختصاص این عنوان در طرح‌های شهری، همیشه به معنای پیش‌بینی پارک عمومی و فضای سبز قابل استفاده برای شهروندان نیست؛ در برخی موارد، این کاربری با هدف رعایت حریم تاسیسات، راه‌ها یا پهنه‌های دارای محدودیت‌های خاص، از جمله محدوده‌های مرتبط با گسل، در نظر گرفته می‌شود.
به گفته کاظمی، در زمان تهیه برخی طرح‌های پیشین اراضی پادگان، احتمال وجود گسل در این محدوده مطرح بوده، اما مطالعات دقیق تعیین حریم گسل بیرجند هنوز به مرحله نهایی نرسیده بود، به همین دلیل، پهنه‌ای با عرض احتیاطی حدود ۵۰۰ متر در امتداد محدوده مورد بحث با کاربری فضای سبز مشخص شده بود تا پیش از تکمیل مطالعات، از بارگذاری و ساخت‌وساز در آن جلوگیری شود.
وی تاکید کرد: این پهنه را نباید لزوما معادل فضای سبز عملکردی شهر یا سرانه پارک‌های مورد نیاز شهروندان دانست؛ زیرا به گفته او، هدف اولیه از تعیین این کاربری، رعایت ملاحظات احتیاطی مرتبط با احتمال وجود گسل بوده است.
معاون شهرسازی و معماری اداره کل راه و شهرسازی خراسان جنوبی همچنین از انجام مطالعات تخصصی حریم گسل بیرجند با مشارکت مراجع تخصصی مرتبط با وزارت راه و شهرسازی خبر داد و گفت: براساس نتایج اعلام‌شده در نشست بررسی این موضوع، محدوده احتیاطی پیشین از حدود ۵۰۰ متر به ۱۵۰ متر کاهش یافته است.
به گفته وی، نتایج مطالعات پس از بررسی در کارگروه ماده پنج و زیربنایی و شورای برنامه‌ریزی استان، برای طی مراحل مربوط به تایید نهایی و ابلاغ در مراجع شهرسازی ارسال شده است.
کاظمی همچنین توضیح داد: خط اصلی گسل با حریم پیرامونی آن تفاوت دارد و نوع کاربری، محل دقیق ساخت‌وساز و ضوابط مجاز در هر بخش باید بر اساس نتایج مطالعات تخصصی تعیین شود، از این رو، صرف مطرح شدن احتمال وجود گسل در گذشته، به‌تنهایی برای تعیین حریم نهایی یا ممنوعیت یکسان تمام انواع ساخت‌وساز کافی نیست.
وی با اشاره به مباحث مطرح‌شده درباره امکان ساخت‌وساز در این اراضی افزود: در مطالعات تخصصی، امکان ساخت‌وساز با رعایت شرایط خاص در بخشی از محدوده بررسی شده و در فرایند تصمیم‌گیری نیز تراکم و ارتفاع محدودتری نسبت به برخی ظرفیت‌های مطرح‌شده در مطالعات در نظر گرفته شده است.
این توضیحات مبنای فنی موضع راه و شهرسازی را تشریح می‌کند، با این حال، برای ارزیابی مستقل آن، دسترسی به گزارش نهایی مطالعات، نقشه محدوده گسل و حریم آن، مصوبات مراجع بررسی‌کننده و ضوابط مشخص‌شده برای ساخت‌وساز ضروری است.
همچنین باید روشن شود که کاهش حریم اعلام‌شده به حدود ۱۵۰ متر، در کدام مرحله از فرایند تصویب قرار دارد و آیا این عدد در قالب مصوبه نهایی و ابلاغ‌شده ملاک عمل قرار گرفته است یا خیر و یا اینکه شفاف سازی شود که در حریم گسل چه نوع ساخت و سازی و با حجم و تراکمی باید انجام شود.
شهردار بیرجند: تاییدیه رسمی درباره وضعیت اراضی ارائه نشده است
شهردار بیرجند هم با اشاره به اختلاف‌نظرها درباره ساخت‌وساز در محدوده گسل بیرجند به خبرنگار ایرنا گفت: با وجود برگزاری چندین جلسه با مسئولان راه و شهرسازی و پیگیری‌های مکرر، تاکنون تاییدیه رسمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی مبنی بر قرار نداشتن اراضی موردنظر روی گسل به شهرداری ارائه نشده است.
مهدی بهترین افزود: در جلسات مختلف از مسئولان مربوطه درخواست شده نامه رسمی مرجع ذی‌صلاح درباره وضعیت اراضی در اختیار شهرداری قرار گیرد، اما به گفته او، با وجود وعده‌ها و مکاتبات انجام‌شده، چنین تاییدیه‌ای دریافت نشده است.
بهترین با اشاره به نامه ارائه‌شده در یکی از جلسات کمیته فنی تصریح کرد: این نامه، تاییدیه قطعی مبنی بر قرار نداشتن اراضی در حریم گسل نیست، بلکه تایید موضوع را به انجام مطالعات کامل و بررسی‌های تکمیلی مشروط می‌کند، بنابراین نمی‌توان این نامه را به‌عنوان تاییدیه نهایی و معتبر تلقی کرد.
شهردار بیرجند گفت: طبق اطلاعات مطرح‌شده در این نامه، محدوده‌ای در فاصله حدود ۱۵۰ متری از محور خیابان قرنی در حریم گسل قرار دارد؛ با این حال، تعیین وضعیت دقیق اراضی موردنظر مستلزم انجام مطالعات تخصصی و دریافت نظر رسمی مرجع ذی‌صلاح است.
وی با انتقاد از تاخیر در ارائه مستندات رسمی اعلام کرده است که از مردادماه، طی مکاتبات و جلسات مختلف، درخواست ارائه تصویر نامه یا تاییدیه رسمی مورد استناد مسئولان را مطرح کرده‌اند.
بهترین همچنین با اشاره به روند بررسی موضوع در کمیسیون ماده پنج، گفت: شهرداری و شورای شهر به دلیل نگرانی‌های مرتبط با قرارگیری اراضی در محدوده گسل، با بارگذاری و ساخت‌وساز در این محدوده مخالفت کرده‌اند، اما مصوبه مربوطه با رای سایر اعضای کمیسیون به تصویب رسیده است.
وی تاکید کرد: مخالفت شهرداری با بارگذاری در این محدوده همچنان پابرجاست و پیگیری موضوع از طریق مکاتبه با شورای عالی شهرسازی و معماری ایران برای بررسی پرونده و جلوگیری از تایید نهایی مصوبه ادامه دارد.
موضع شهرداری بر ضرورت دریافت مستندات رسمی و اطمینان از رعایت ملاحظات ایمنی استوار است، با این حال، برای داوری دقیق درباره اختلاف، باید میان نبود سند در اختیار شهرداری و نبود مطالعه یا تاییدیه در مراجع تخصصی تفاوت قائل شد و شفاف سازی مستلزم مشخص شدن وضعیت رسمی مطالعات تعیین حریم گسل، مرجع تاییدکننده مطالعات و مرحله قانونی مصوبه تغییر کاربری است.
عضو شورای شهر: تعیین تکلیف کارشناسی، مطالبه اصلی شورا است
عضو شورای اسلامی شهر بیرجند نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به ابهامات موجود درباره ساخت‌وساز در محدوده گسل بیرجند، گفت: با وجود پیگیری‌های مکرر و مکاتبات انجام‌شده با مسئولان مربوطه، تاکنون تاییدیه رسمی و قطعی مبنی بر قرار نداشتن اراضی موردنظر در حریم گسل به شورا ارائه نشده است.
فرید فروزانفر اظهارکرد: در جلسات متعدد با مسئولان شهری و دستگاه‌های مرتبط، درخواست ارائه مستندات رسمی مرجع تخصصی و ذی‌صلاح درباره وضعیت گسل در این محدوده مطرح شده، اما به گفته او، تاکنون سندی که به‌طور قطعی این موضوع را تایید کند، در اختیار شورا قرار نگرفته است.
وی با اشاره به نامه ارائه‌شده در یکی از جلسات کمیته فنی، افزود: محتوای این نامه، تأیید قطعی ایمن بودن محدوده یا قرار نداشتن آن در حریم گسل نیست، بلکه موضوع را به انجام مطالعات کامل و بررسی‌های تکمیلی مشروط کرده است؛ از این رو، به گفته وی، نمی‌توان چنین نامه‌ای را جایگزین تاییدیه نهایی و تخصصی دانست.
این عضو شورای اسلامی شهر بیرجند تاکید کرد: که اگر مطالعات معتبری انجام شده و مرجع ذی‌صلاح به این نتیجه رسیده باشد که اراضی موردنظر خارج از حریم گسل قرار دارند، انتظار می‌رود نتایج بررسی‌ها به‌صورت رسمی و شفاف در اختیار شورا، شهرداری و افکار عمومی قرار گیرد.
وی همچنین با اشاره به تصویب موضوع در کمیسیون ماده پنج گفت: شهرداری و شورای شهر به دلیل نگرانی‌های مرتبط با گسل، با بارگذاری در این محدوده مخالفت کرده‌اند، اما مصوبه مربوطه در کمیسیون به تصویب رسیده است.
به گفته فروزانفر، پیگیری موضوع از طریق مراجع بالادستی، از جمله شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، برای بررسی ابعاد فنی و قانونی آن ادامه دارد.
وی مطالبه اصلی شورا را ارائه شفاف مستندات و تعیین تکلیف کارشناسی وضعیت اراضی موردنظر دانست و تاکید کرد: تصمیم‌گیری درباره ساخت‌وساز در چنین محدوده‌ای باید بر پایه مطالعات کامل، مستندات معتبر و نظر رسمی مراجع تخصصی صورت گیرد.
اظهارات شهردار و عضو شورای شهر نشان می‌دهد که دسترسی به مستندات فنی به یکی از محورهای اصلی مناقشه برای ایجاد تغییر کابری تبدیل شده است با این حال، تعیین تکلیف نهایی پرونده مستلزم بررسی هم‌زمان مواضع طرفین، متن کامل مصوبه کمیسیون ماده پنج و وضعیت رسمی مطالعات حریم گسل است؛ موضوعی که بدون دسترسی به اسناد مربوط، نمی‌توان درباره قانونی بودن یا نبودن تمام ابعاد تصمیم نهایی داوری قطعی کرد.
جمع‌بندی؛ پایان مناقشه در گرو انتشار اسناد و پاسخ‌گویی کارشناسی
پرونده ۳۶ هکتاری زعفرانیه بیرجند، نمونه‌ای از چالش‌های تصمیم‌گیری در توسعه شهری است؛ جایی که ملاحظات ایمنی، الزامات قانونی، نیازهای خدماتی و مطالبات عمومی باید در کنار یکدیگر بررسی شوند و هیچ‌یک به‌تنهایی جایگزین پاسخ‌گویی درباره سایر ابعاد تصمیم نشود.
راه و شهرسازی خراسان جنوبی بر انجام مطالعات تخصصی، کاهش محدوده احتیاطی گسل از حدود ۵۰۰ متر به ۱۵۰ متر و پیگیری تغییر کاربری در چارچوب مصوبات قانونی تاکید دارد، در مقابل، شهرداری و شورای شهر خواستار ارائه تاییدیه رسمی و مستنداتی هستند که امکان ارزیابی دقیق وضعیت اراضی و حدود مجاز ساخت‌وساز را فراهم کند.
برای حل این اختلاف، نخست باید وضعیت رسمی مطالعات حریم گسل مشخص شود؛ به این معنا که گزارش نهایی، نقشه دقیق محدوده و حریم، مرجع تاییدکننده و مرحله تصویب و ابلاغ آن به‌صورت روشن اعلام شود.
در گام بعد، لازم است مصوبه کمیسیون ماده پنج و تمام شروط فنی و شهرسازی مربوط به تغییر کاربری در دسترس قرار گیرد تا حدود تصمیم، میزان ساخت‌وساز مجاز و محدودیت‌های احتمالی آن قابل ارزیابی باشد.
هم‌زمان، بررسی آثار تغییر کاربری بر سرانه فضای سبز و خدمات عمومی نیز ضروری است، این ارزیابی باید بر داده‌های قابل سنجش درباره فضاهای سبز موجود و پیش‌بینی‌شده، دسترسی محلات، ظرفیت زیرساخت‌ها و نیازهای جمعیتی استوار باشد؛ نه صرفا بر عنوان کاربری درج‌شده در طرح‌ها یا وعده تامین فضای سبز در نقاط دیگر شهر.
در نهایت، نه صرف ادعای انجام مطالعات می‌تواند همه نگرانی‌ها را برطرف کند و نه نبود سند در اختیار یک دستگاه، به‌تنهایی اثبات‌کننده وجود خطر یا بی‌اعتباری تمام فرایند قانونی است، آنچه می‌تواند مبنای قضاوت منصفانه و کارشناسی قرار گیرد، انتشار اسناد معتبر، امکان بررسی مستقل نتایج و پاسخ‌گویی روشن مراجع مسئول است.
تعیین تکلیف زعفرانیه زمانی به نتیجه‌ای قابل دفاع خواهد رسید که شهروندان بدانند کدام بخش از اراضی، بر اساس چه مطالعه‌ای و با چه محدودیت‌هایی قابلیت ساخت‌وساز دارد؛ چه میزان از نیازهای عمومی شهر تامین خواهد شد و تصمیم نهایی در کدام مرجع قانونی به تصویب رسیده است.
در چنین شرایطی، شفافیت نه مانعی در برابر توسعه شهری، بلکه شرط ضروری توسعه‌ای ایمن، قانونمند و برخوردار از اعتماد عمومی خواهد بود.