پیام مازند - در حالی که شالیزارهای مازندران زیر آفتاب بهار ۱۴۰۵ خود را برای فصلی نو آماده میکنند، زمزمههای گلایه از هزینههای سرسامآور تولید، فرسودگی تجهیزات و جولان دلالان، شیرینی محصول باکیفیت شمال را در کام کشاورزان تلخ می کند.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای مازندران ، فصل نشاکاری برنج در مازندران با شتاب در حال پیشروی است و طبق اعلام مسئولان، تاکنون حدود ۱۵۵ هزار هکتار از اراضی شالیزاری استان نشاکاری شده است. با این حال، کشاورزان و فعالان محلی میگویند توسعه کشت برنج در مازندران با چالشهایی، چون کمبود و مدیریت آب، هزینههای بالای تولید، فرسودگی تجهیزات، نوسان قیمت نهادهها و نگرانی از سودآوری پایین روبهروست؛ مسائلی که اگر برای آنها چارهاندیشی نشود، میتواند آینده یکی از مهمترین محصولات استراتژیک استان را تحت تأثیر قرار دهد.
مازندران هر سال در روزهای آغازین بهار، با صدای موتورهای آب، بوی خاک خیس و رفتوآمد کشاورزان به شالیزارها، دوباره جان میگیرد.
نشاکاری برنج در این استان فقط یک فعالیت کشاورزی نیست؛ بخشی از هویت، معیشت و فرهنگ مردم شمال است. امسال نیز اعلام شده که حدود ۱۵۵ هزار هکتار از اراضی شالیزاری مازندران تاکنون نشاکاری شده و امیدها برای برداشت محصولی مناسب در ماههای آینده زنده است.
اما در پسِ این تصویر پررونق، واقعیتی پیچیدهتر جریان دارد. بسیاری از شالیکاران میگویند ادامه کشت برنج مانند گذشته ساده نیست. افزایش هزینههای کارگر، کمبود یا ناپایداری آب در برخی مناطق، بالا رفتن قیمت کود و سم، سختی تأمین ماشینآلات و نگرانی از فروش محصول با قیمت منصفانه، فشار زیادی بر تولیدکنندگان وارد کرده است.
برخی از کشاورزان نیز از تغییرات آبوهوایی، کوچک شدن زمینهای کشاورزی و مهاجرت نیروی کار جوان به عنوان موانعی جدی یاد میکنند.
در این گزارش، علاوه بر مرور وضعیت فعلی نشاکاری برنج در مازندران، روایتهای مردمی شالیکاران، کارشناسان و فعالان محلی را نیز بازتاب میدهیم تا روشن شود چرا با وجود ظرفیت بالای استان، توسعه پایدار کشت شالیزارها همچنان با مانعهای متعدد روبهروست.
شتاب در نشاکاری؛ آمارها در برابر واقعیت
آمارها نویدبخش است؛ ۱۵۵ هزار هکتار نشاکاری شده. این عدد نشان میدهد که کشاورزان مازندرانی، با وجود تمام سختیها، پای کار آمدهاند و تلاش خود را برای رونق چرخه تولید برنج به کار بستهاند. اما پشت این عدد، داستانهای متفاوتی نهفته است. هر هکتار نشاکاری شده، حاصل تلاش شبانهروزی، صرف هزینههای گزاف و امید به آیندهای روشنتر است. با این حال، بسیاری از کشاورزان معتقدند که این آمارها، گاهی تصویر کاملی از چالشهایی که در میدان عمل وجود دارد، ارائه نمیدهد.
«علیاکبر، شالیکار ۵۵ ساله از روستای «صاحبی» در دشت ناز می گوید: «ما هر سال نشا میکنیم، تا وقتی آب باشه و بتونیم دخل و خرج رو سر به سر کنیم، ادامه میدیم. امسال هم الحمدلله تا الان آب رو داشتیم، نشا رو تموم کردیم. ولی خرج و دخل... خدا به دادمون برسه. امیدواریم امسال قیمتها بهتر باشه، وگرنه معلوم نیست سال بعد چند نفر مثل من بتونن دوباره بیان سر زمین. با وجودیکه هزینه کارگر امسال بالاتر رفته با اینحال باز هم امید به توسعه و کشت و کار داریم.»
آب؛ شاهرگ حیاتی یا گلوگاه توسعه؟
بزرگترین دغدغه کشاورزان مازندران، بهخصوص در فصل نشاکاری و پس از آن، مسئله آب است. نوسانات بارشها، مدیریت ناکارآمد منابع آبی، فرسودگی شبکههای آبیاری سنتی و برداشتهای بیرویه، همواره سایه بر سر مزارع برنج برخی مناطق کم بارشتر مازندران انداخته است. در حالی که مسئولان از طرحهای توسعه و احیای سدها و لایروبی رودخانهها و کانالهای آبیاری خبر میدهند، کشاورزان در مناطق مختلف، تجربههای تلخی از کمبود آب و حتی خشک شدن بخشی از اراضی خود در سالهای گذشته دارند.
«فاطمه، کشاورز شالیکار مناطق شرقی مازندران زنی است که با شوهرش در شالیزار کار میکند و میگوید: «ما اوایل فصل، وقتی زمین رو آماده میکنیم، آب باید فراوان باشه. اگه آب نباشه، نشا رو نمیتونیم بکاریم. امسال خدا رو شکر اوایل فصل آب داشتیم، ولی تابستون که فصل اوج مصرفه، امیدواریم آب کم نیاد. خیلی از چاههایی که قبلاً استفاده میکردیم، الان کمآبه و بعضیها هم دیگه جواب نمیده. ما فقط میخوایم بدونیم که آیا امسال تا آخر فصل، آب برای همه هست؟ این نگرانی همیشگی ماست.»
«حسین آقا که در منطقه نکا و حتی در اراضی شیبدار منطقه برنجکاری دارد می گوید: «مشکل اصلی ما فقط کمبود آب نیست، بلکه مدیریت صحیح اون هم هست. سیستمهای آبیاری ما قدیمیه و سنتی. کانالهای ما پر از نشتیه و آب زیادی هدر میره. بعضی وقتها هم آب رو جیرهبندی میکنن که این خودش باعث میشه نتونیم زمین رو بهموقع آبیاری کنیم. ما بارها خواستیم که سیستمهای مدرن مثل آبیاری رو در شالیزارها اجرا کنیم، ولی این کار خیلی پیچیده است. نیاز به حمایت جدی داره.»
رهاسازی آب کشاورزی از سد شهید رجایی تا پایان هفته اول مرداد ادامه دارد
«حیدر داوودیان» مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران گفت: امسال رهاسازی آب مورد نیاز کشاورزی از سد شهید رجایی ساری طبق برنامهریزی از ۱۵ اردیبهشت آغاز شد و فقط تا پایان هفته اول مرداد انجام میشود.
وی افزود: نوبتبندی آب کشاورزی در شبکه آبیاری و زهکشی تجن از روز ۳۱ اردیبهشت آغاز شده و انتظار داریم که کشاورزان با توجه به کاهش ذخایر آبی نسبت به سال گذشته همراهی لازم در این زمینه داشته باشند.
داودیان ادامه داد: سال گذشته آبگیری خوبی در سد شهید رجایی انجام شد و وضعیت متفاوتی نسبت به امسال داشتیم. اردیبهشت پارسال مخزن این سد به طور کامل پر شده بود و ۱۶۲ میلیون مترمکعب آب در مخزن داشتیم. اما امسال این رقم به ۱۲۰ میلیون مترمکعب رسیده است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران با بیان اینکه کشاورزی در زمان مناسب آغاز شد، تصریح کرد: تجربیات پارسال نشان میدهد اگر مدیریت منابع آب به درستی انجام شود، با منابع و ذخایر موجود میتوان به نیاز بخش کشاورزی پاسخ داد. البته مشروط بر اینکه کشاورزان نیز توصیههای مربوط به زمانگزارش کاشت و برداشت را جدی بگیرند.
وی گفت: قرار بود ارقام پرآببر برنج کاشته نشود، اما همچنان این ارقام کشت میشوند. توجه به این نکات امکان عبور از تنشهای آبی احتمالی را تقویت میکند.
داودیان ادامه داد: اگر از حالا به بعد کسی نشا انجام ندهد، پایان خوبی برای فصل برنج خواهیم داشت. با توجه به برنامهای که داریم تا هفته اول مرداد رهاسازی آب سد شهید رجایی ادامه دارد و پس از آن امکان بازگشایی دریچه نداریم، مگر اینکه سیلابهای نادر اتفاق بیفتد و حجم ذخیره آب در مخزن سد را به طور چشمگیری افزایش دهد.
وی افزود: اگر کشاورزان تا امروز نشای برنج را انجام دادند بر اساس برنامهریزی میتوانند آب دریافت کنند، اما نشا از این زمان به بعد، موجب آسیب رساندن به سایر زمینهای کشاورزی است.
هزینههای سرسامآور تولید؛ از بذر تا کود و سم
تولید برنج، بهخصوص برنج با کیفیت، پروسهای هزینهبر است. از خرید بذر مرغوب، هزینههای آمادهسازی زمین، تهیه کود و سم، تا دستمزد کارگر برای نشاکاری، وجین و در نهایت برداشت، هر کدام سهم قابل توجهی در سبد هزینههای کشاورز دارند. نوسان قیمت این نهادهها، بهویژه در سالهای اخیر، فشار مضاعفی را بر تولیدکنندگان وارد کرده و سودآوری کشت برنج را به شدت کاهش داده است.
«یوسف، جوان ۲۸ ساله که به تازگی مسئولیت شالیزار پدرش را بر عهده گرفته میافزاید: «من فکر میکردم کشاورزی شغل راحتیه، ولی الان که خودم دارم انجام میدم، میبینم چقدر سخته. پارسال فقط برای کود و سم، میانگین ۱۰ میلیون تومن هزینه کردیم. تازه اونم با کلی بدبختی تونستیم بگیریم. کرایه تراکتور برای شخم و خزانه، هزینه کارگر برای نشا که الان خیلی گرون شده، خود بذر... همه اینها جمع میشه. وقتی هم میخوای برنج رو بفروشی، معلوم نیست به چه قیمتی ازت بخرن. اغلب دلالها میان و باز هم کشاورز ضرر میکنه. ما که نمیتونیم مثل کارمندها حقوق ثابت داشته باشیم. کار ما بستگی به آب و هوا و قیمت بازار داره.»
«مریم، زنی که با همراهی چند زن دیگر در نشاکاری کمک میکند: امسال هزینههای کارگری به بالای یکی دو میلیون رسیده. این مبلغ برای یک روز کار در آفتاب و گل، خیلی کمه. ولی چاره چیه؟ خیلی از جوانها رفتن شهر دنبال کار. ما هم که سنمون بالا رفته، ولی باید کار کنیم. این کار هم کمرشکنه، هم گردندرده و هم به بیماریهای استخوانی دچار میشیم ولی اگه پول نباشه، که نمیشه زندگی رو با معیشت سخت چرخوند.»
تجهیزات فرسوده و نیاز به نوسازی؛ ماشینآلات، چشم و چراغ شالیزار
ماشینآلات کشاورزی، از تراکتور و کمباین گرفته تا پمپهای آب و نشاکار، ستون فقرات کشاورزی مدرن هستند. در بسیاری از مناطق مازندران، این تجهیزات یا بسیار قدیمی و فرسوده شدهاند و یا دسترسی به ماشینآلات جدید و مکانیزه، به دلیل هزینههای بالای خرید و نگهداری، برای بسیاری از کشاورزان کوچک و متوسط دشوار است. این مسئله، علاوهبر افزایش هزینهها، راندمان تولید را نیز کاهش میدهد.
«احمد، مالک یک تراکتور قدیمی می گوید: «این تراکتور رو پدرم ۳۰ سال پیش خرید. هنوز هم کار میکنه، ولی خیلی اذیت میکنه. مدام خراب میشه، تعمیرش کلی خرج داره. یه تراکتور صفر الان میلیاردیه! ما از کجا بیاریم؟ اگه بشه با وام خرید، اون هم کلی قسط داره. ما هم که درآمد ثابتی نداریم. مجبوریم با همین دستگاههای قدیمی کار کنیم. ولی خب، خیلی وقت میگیره و زمین رو هم خوب شخم نمیزنه. اگه یک کم ماشینآلات بهتر داشتیم، میتونستیم سریعتر و با کیفیتتر کار کنیم.»
«رضا، کشاورز جوانی که به تازگی یک نشاکار مکانیزه خریداری کرده گفته: «ما خودمان چند سال پیش با تراکتور و دست نشا میکردیم. خیلی سخته، هم کمر آدم درد میگیره، هم خیلی وقت میبره. من دیدم که کشاورزهای دیگه نشاکار دارند، گفتم اگه بتونم داشته باشم کارم خیلی راحتتر میشه. با هزار سختی، با وام تونستم نشاکار بخریم. هم سریعتر کار رو انجام میده، هم نشاها رو منظمتر میکاره. ولی خیلیها توان خریدش رو ندارن.»
مشکلات فروش و سودآوری؛ آیا برنج شمال، صرفه اقتصادی دارد؟
یکی از بزرگترین نگرانیهای کشاورزان، فروش محصول نهایی به قیمتی است که صرفه اقتصادی داشته باشد. در سالهای اخیر، نوسان قیمت برنج، عدم وجود بازار پایدار و حضور پررنگ دلالان، کشاورزان را با چالشهای جدی روبهرو کرده است. بسیاری معتقدند که هزینههای تولید برنج در ایران، بهخصوص در مقایسه با کشورهای تولیدکننده دیگر، بسیار بالاتر است و قیمت فروش محصول، کفاف این هزینهها را نمیدهد.
«نورالله، برنجکار ۶۰ ساله از شرق مازندران: «ما برنج رو که درمیاریم، نمیدونیم آخرش چقدر پول دستمون رو میگیره. همه میخوان ارزان بخرن. ما مجبوریم به دلال بفروشیم. اونها هم میدونن که ما دستمون تنگه، میرن سراغ یه مشتری دیگه که همون برنج رو دو برابر قیمت میفروشن. این وسط، فقط کشاورز ضرر میکنه. اگه قیمت خرید تضمینی واقعی باشه و دولت از ما حمایت کنه، ما هم انگیزه پیدا میکنیم که بهتر و بیشتر برنج بکاریم.»
از نظر کارشناسان کشاورزی مازندران پتانسیل بالایی برای تولید برنج داره. ولی از نظر عملی، خیلی مشکلات وجود داره. یکی از مشکلات بزرگ، عدم وجود صنایع تبدیلی و تکمیلی مرتبط با برنج است. اگر برنج را به محصولات ارزشافزوده تبدیل کنیم، مثلاً کیک برنج، شیرینی برنج، یا حتی فرآوردههای دیگر سود بیشتری عای. کشاورزان میشود ولی الان فقط برنج خام تولید میشود و سودش را دلالها میبرند. همچنین، نیاز به برندسازی برنج مازندران و معرفی کیفیت بالای آن در بازارهای جهانی و داخلی داریم.»
تدوین برنامه جامع توسعه صنعت برنج مازندران
مجتبی مجاوریان استاد دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری از گامی بلند برای خودکفایی و افزایش صادرات برنج خبر داد و اظهار کرد: برنامه توسعه صنعت برنج مازندران میتواند پیشبینی افزایش بهرهوری و کیفیت محصول را محقق کند.
استاد اقتصاد کشاورزی مازندران افزود: برنامه توسعه برنج مازندران، نویدبخش جهش تولید و امنیت غذایی است.
وی با تأکید بر اینکه برنامه توسعه صنعت برنج مازندران با هدف افزایش بهرهوری، بهبود کیفیت و توانمندسازی شالیکاران تدوین شده است گفت: این برنامه با رویکرد علمی و میدانی، راهکارهای عملی برای کاهش هزینههای تولید، افزایش رقابتپذیری و توسعه بازارهای هدف را پیشبینی کرده است تا سود حاصل برای کشاورزان مقرون به صرفه باشد.
مجاوریان اعلام کرد: کارشناسان اقتصادی معتقدند اجرای این برنامه میتواند زمینهساز جهش تولید، امنیت غذایی پایدار و افزایش صادرات برنج مازندران به بازارهای منطقه شود.
اما این برنامه چه ویژگیهایی دارد؟
استاد دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری افزود: برنامه توسعه صنعت برنج مازندران با هدف افزایش بهرهوری، بهبود کیفیت محصول و توانمندسازی شالیکاران تدوین شد. این برنامه که با رویکرد علمی و میدانی طراحی شده، راهکارهای عملی برای کاهش هزینههای تولید، بهینهسازی مصرف آب، ارتقای کیفیت برنج و توسعه بازارهای هدف را پیشبینی کرده است.
مجاوریان از مهمترین اهداف این برنامه سخن گفت و افزود: میتوان به افزایش درآمد شالیکاران، کاهش ضایعات، توسعه کشاورزی پایدار و تقویت امنیت غذایی در کشور اشاره کرد.
تغییرات اقلیمی و مهاجرت؛ زنگ خطری برای آینده شالیزارها
تغییرات اقلیمی، از جمله افزایش دما، تغییر الگوهای بارش و بروز پدیدههای جوی شدید مانند سیل و خشکسالی، به تدریج بر کشاورزی در مازندران نیز اثر گذاشته است. از سوی دیگر، مهاجرت نیروی کار جوان از روستاها به شهرها، کمبود نیروی کار ماهر در بخش کشاورزی را تشدید کرده است. این دو پدیده، تهدیدی جدی برای آینده کشت و کار در شالیزارهای شمال کشور محسوب میشوند.
«پیرمردی که کنار شالیزار نشسته و با حسرت به کار جوانان نگاه میکند به خبرنگار صدا و سیما گفت: «ما پیر شدیم، دیگه نمیتونیم مثل قدیم کار کنیم. جوونها هم همهشون رفتن شهر. یا دانشگاه خوندن، یا رفتن دنبال کار دیگه. کی میخواد این زمینها رو بکاره؟ اگه این زمینها بیکار بمونه، چی میشه؟ این شالیزارها فقط شغل ما نیست، هویت ماست. ما از بچگی اینجا بودیم. اگه اینها رو نداشته باشیم، دیگه چی داریم؟»
«خانم جوانی که در حال نشاکاری است هم ادامه داد: «من خودم دوست دارم در روستا بمانم و کشاورزی کنم، ولی واقعیت این است که درآمدش خیلی کم است. هزینه زندگی بالا رفته. با پولی که از فروش برنج به دست میآید، بهسختی میتوان زندگی را گذراند. اگر دولت حمایت بیشتری از کشاورزان کند، تسهیلات بدهد، قیمت خرید محصول را واقعی کند و صنایع تبدیلی را راهاندازی کند، شاید جوانترها هم رغبت کنند در روستا بمانند و به کشاورزی ادامه دهند.»
نشاکاری بیش از ۱۵۵ هزار هکتار از شالیزارهای استان مازندران
سرپرست سازمان جهاد کشاورزی استان مازندران از پیشرفت قابل توجه عملیات زراعی برنج در سال زراعی جاری خبر داد و اعلام کرد: از مجموع ۲۲۸ هزار و ۲۴۷ هکتار اراضی شالیزاری استان، تاکنون در بیش از ۱۵۵ هزار هکتار عملیات نشاکاری انجام شده که ۷۰ درصد آن به صورت مکانیزه بوده است.
اسدالله تیمورییانسری، با تشریح آخرین وضعیت کشت برنج در استان اظهار کرد: سطح کل شالیزارهای استان در سال جاری ۲۲۸ هزار و ۲۴۷ هکتار است که از این میزان، عملیات شخم و شیار در ۲۱۳ هزار هکتار و آبتخت (آمادهسازی نهایی اراضی) در ۲۰۲ هزار هکتار انجام شده است.
وی با اشاره به روند تأمین نشا افزود: تاکنون در ۲۰۸ هزار هکتار از اراضی، خزانهگیری انجام شده و عملیات نشاکاری نیز در ۱۵۵ هزار هکتار به اتمام رسیده است. از این میزان، ۱۰۶ هزار هکتار به صورت مکانیزه و ۴۹ هزار هکتار به روش سنتی کشت شده که بیانگر مکانیزاسیون ۷۰ درصدی نشاکاری در استان است.
سرپرست سازمان جهاد کشاورزی مازندران با بیان اینکه استان مازندران قطب اصلی تولید برنج کشور محسوب میشود، تصریح کرد: از مجموع اراضی زیر کشت، ۱۴۱ هزار هکتار به ارقام محلی و ۱۴ هزار هکتار به ارقام پرمحصول اختصاص یافته است که با پیشرفت عملیات کاشت، سطوح تحت کشت ارقام پر محصول بیشتر خواهد شد.
تیموری افزود: این ترکیب کشت، علاوه بر حفظ کیفیت و ذائقه مصرفکنندگان، در افزایش بهرهوری و تأمین امنیت غذایی کشور نقش مؤثری دارد.
وی با تأکید بر جایگاه راهبردی مازندران در تولید برنج کشور گفت: بیش از ۴۰ درصد برنج مورد نیاز کشور در این استان تولید میشود و این سهم قابل توجه، نقش تعیینکنندهای در تحقق اهداف امنیت غذایی، پایداری تولید و اقتصاد مقاومتی دارد.
این مسئول ادامه داد: توسعه مکانیزاسیون، مدیریت بهینه منابع آب، استفاده از ارقام اصلاحشده، آموزش بهرهبرداران و نظارت فنی مستمر کارشناسان پهنه از جمله برنامههای محوری سازمان برای افزایش عملکرد در واحد سطح و کاهش هزینههای تولید در سال جاری است.
سرپرست سازمان جهاد کشاورزی مازندران خاطرنشان کرد: با توجه به شرایط اقلیمی مناسب و همراهی کشاورزان، پیشبینی میشود روند عملیات کاشت تا هفتههای آینده تکمیل خواهد شد.
امید به آیندهای پایدار
با وجود تمام چالشها، شور و نشاط نشاکاری برنج در مازندران همچنان جاری است. کشاورزان این دیار، با اتکا به سنت دیرینه و عشق به خاک، هر ساله چرخ تولید را به حرکت درمیآورند. با این حال، تداوم و پایداری این چرخه، نیازمند حمایتهای جدی و همهجانبه از سوی مسئولان است.
مدیریت بهینه منابع آب، حمایت از مکانیزاسیون و نوسازی تجهیزات، اصلاح الگوی کشت در برخی مناطق، ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیلی، بازنگری در سیاستهای قیمتگذاری و خرید تضمینی محصول، و همچنین توجه به مسائل زیستمحیطی و اقلیمی، از جمله اقداماتی هستند که میتوانند مسیر توسعه پایدار کشت برنج در مازندران را هموار کنند. روایتهای مردمی از شالیزارها، زنگ خطری است که نباید نادیده گرفته شود؛ زنگی که هشدار میدهد آینده شالیزارهای شمال، در گروی تدبیر امروز است.
سمیه فقیه خبرنگار اقتصادی صدا و سیمای مازندران