عرفه؛ روزی که دل‌ها به خانه ایمان برمی‌گردند

پیام مازند - روز عرفه برای بسیاری از مردم، یک تجربه زنده و عمیق است، شبیه باز شدن پنجره‌ای رو به آسمان در سایه وحدت و همدلی متفاوت امسال در ایران اسلامی.

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای مازندران ، "عرفه" روزی که آدم‌ها، با هر سن و سال و هر میزان از فراغت و گرفتاری، سعی می‌کنند لحظه‌ای از شتاب زندگی فاصله بگیرند و رو به خودِ حقیقی‌شان بایستند. فرصت مناسبی برای تضرع در محضر پروردگار. در این روز، دعا فقط خوانده نمی‌شود؛ زندگی می‌شود. توشه‌ای برای یکسال زندگی. برای آنهایی که از قدر بازماندند. اشک فقط جاری نمی‌شود؛ تبدیل به زبان مشترک دل‌ها می‌شود. یاد امام حسین علیه السلام و کاروان سید الشهدا دل‌های مشتاق را بی تاب می‌کند.
امسال، اما عرفه حال و هوای دیگری دارد.
ایران اسلامی در سوگ رهبر شهیدی است که بلندترین مضامین عرفانی را تفسیر می‌کردند و برای ملت غیور ایران درس شهامت، شهادت، ایستادگی و مقاومت را خطابه داشتند.
مردم در جای جای ایران با روحیه‌ای انقلابی عرفه را برپا می‌کنند. گویی در این آخر الزمان همه ایران شده‌اند جانفدای اسلام و طنین اسلام فضای جهان را تسخیر کرده.
عرفه برای مومنان، روزی است برای توبه، تضرع، بخشش، امید و بازگشت؛ بازگشتی آرام و صمیمانه از خستگی‌های روزگار به فطرتی که هنوز در عمق جان خاموش نشده است و انسان جویای فطرت باز می‌گردد به ستایش و تقرب پروردگاری که او را خلق کرد و به انسان آموخت در مسیر ولایت اهل بیت جویای بلند‌ترین پرواز‌های عرفانی باشد.
در تقویم دینی مسلمانان، بعضی روز‌ها بیش از آنکه «تاریخ» باشند، «حال و هوای پرواز» هستند؛ حال و هوایی که در جان انسان می‌نشیند و او را به تأمل، فروتنی و دگرگونی دعوت می‌کند.
روز عرفه از همین جنس است. روزی که نامش با دعا گره خورده و معنایش با معرفت و عبودیت. روزی که انسان، بیش از همیشه، به ناتوانی خود و به گستردگی رحمت الهی آگاه می‌شود.
عرفه برای بسیاری از مومنان، روزی است که آدمی در برابر خودش می‌ایستد؛ نه برای قضاوت کردن، بلکه برای دیدن. برای دیدن آن‌چه در شلوغی زندگی پنهان مانده است: زخم‌ها، اشتباه‌ها، دل‌تنگی‌ها، آرزو‌های فروخورده، و امیدی که هنوز از زیر خاکستر خستگی زنده مانده.
دعای عرفه نیز در همین فضا معنا پیدا می‌کند؛ سفری است درونی، از خودآگاهی تا خداخواهی، از اعتراف تا آرامش. درسی که حسین ابن علی علیه السلام با کاروانی ایمانی به همه ملت‌های آزاده جهان دادند.
در روز عرفه، بسیاری از مردم با حال و هوایی خاص به مسجد، حسینیه، خانه یا حتی گوشه‌ای خلوت از زندگی‌شان پناه می‌برند. بعضی‌ها دعای عرفه را با صدای بلند می‌خوانند، بعضی زمزمه‌اش می‌کنند، بعضی تنها گوش می‌دهند و اشک می‌ریزند. اما در همه این تضرع خاشعانه، یک حقیقت مشترک است: انسان در این روز می‌خواهد سبک شود؛ از بار گناه، از غفلت، از دوری، از بی‌قراری.

عرفه؛ روزِ ایستادن و نگاه کردن به درون
زندگی امروز، با همه سرعت و پیچیدگی‌اش، مجال برای مکث گذاشته است. آدم‌ها می‌دوند، کار می‌کنند، خبر می‌خوانند، دل‌مشغول می‌شوند، خسته می‌شوند و باز می‌دوند. در چنین روزگاری، "عرفه" مثل یک توقف ناگهانی، اما مهربان است. تلنگری برای انسان. انگار کسی آرام دستت را می‌گیرد و می‌گوید: «یک لحظه بایست. به دلت نگاه کن. ببین چه چیز‌هایی را از یاد برده‌ای.»
این توقف، رهایی‌بخش است. چون انسان در عرفه درمی‌یابد که همیشه راهی برای بازگشت وجود دارد. حتی اگر سالی پر از خطا، غفلت، دل‌شکستگی و دوری را پشت سر گذاشته باشد، باز هم می‌تواند رو به آسمان کند و بگوید: من هنوز به رحمت تو امید دارم. همین امید، قلب "عرفه" است.
در منطق ایمان، توبه فقط پشیمانی نیست؛ بازگشت است. بازگشت روحی سرکش. بازگشتی همراه با صداقت.
انسان در روز عرفه، نه فقط از گناه، که از بی‌حسی هم برمی‌گردد. از روزمرگی، از سخت شدن دل، از عادی شدن فاصله با خدا؛ و شاید به همین دلیل است که دعای عرفه، برای خیلی‌ها، حس تولد دوباره دارد.
روایت‌های مردمی؛ صدا‌هایی از دلِ زندگی
اگر پای صحبت مردم بنشینی، عرفه برای هر کسی رنگی دارد، اما همه رنگ‌ها به یک نور می‌رسند.‌ام البنین یک زن میانسال است حدود ۵۷ ساله که سال‌هاست این روز را کنار فرزندانش می‌گذراند، با لحنی آرام، عمیق و سرشار از این روز‌های ایران اسلامی می‌گوید: «عرفه برای من روز دل کندن از دلخوری‌هاست. این روز را طوری می‌گذرانم که انگار باید حساب همه چیز را با خودم صاف کنم. هم از خدا طلب بخشش می‌کنم، هم از آدم‌هایی که در دلم نگهشان داشته‌ام.»

او می‌گوید دعای عرفه به او یاد داده که بخشیدن دیگران، یک فضیلت اخلاقی نیست؛ یک سبک زندگی است برای سبک‌تر زیستن.
مرتضی مرد جوانی که چند سالی است در هیئت‌های دعا و مناجات حضور پیدا می‌کند، می‌گوید: «اول فکر می‌کردم این دعا‌ها فقط برای آدم‌های خیلی اهل عبادت است. اما کم‌کم فهمیدم عرفه از همان جایی شروع می‌شود که آدم خسته است، سردرگم است، یا حتی از خودش دلگیر است. این دعا به آدم اجازه می‌دهد صادق باشد.» برای او، صمیمیت عرفه در این است که از آدم نمی‌خواهد بی‌نقص باشد؛ فقط می‌خواهد راست بگوید. راست بگوید که کم آورده، که پشیمان است، که دلش می‌خواهد دوباره شروع کند.
سارا دختر دانشجوی معماری است که اولین‌بار دعای عرفه را تجربه کرده، از همان روز به‌عنوان نقطه‌ای تازه در زندگی‌اش یاد می‌کند: «در عرفه فهمیدم آدم باید با خدا حرف بزند، از خودش بگوید، از ترس‌ها، از شکست‌ها، از آرزوها. حس کردم در آن چند ساعت، تنها نیستم.» او می‌گوید صدای دعا در کنار اشک‌های جمعی، نوعی آرامش به دلش داده که با هیچ چیز دیگری قابل مقایسه نیست. چیزی که در این روز‌های ایران اسلامی با همدلی بیشتر در کنار هم درک شد.
در محله‌ای قدیمی، پیرمردی را می‌بینی که هر سال از صبح عرفه زودتر از بقیه کار و بارش را سامان می‌دهد تا به برکت دعای این روز برسد. تسبیح را در دست می‌چرخاند و می‌گوید: «آدم هرچه پیرتر می‌شود، بیشتر می‌فهمد که دنیا چقدر زود می‌گذرد. عرفه یادآوری همین زودگذری است؛ اینکه فرصت برای مهربان بودن، برای درست شدن، برای برگشتن، همیشه محدود است. باید تا دل زنده است، به سمت نور رفت.»
این روایت‌ها نشان می‌دهد که عرفه نه یک مراسم جمعی که تجربه‌ای انسانی است که در لایه‌های مختلف زندگی جریان پیدا می‌کند. از خانه‌های ساده تا صحن‌های بزرگ، از دل‌های جوان تا دل‌های فرسوده از سال‌ها زندگی، همه جا می‌توان نشانه‌های یک نیاز مشترک را دید: نیاز به رحمت، نیاز به بخشش، نیاز به دیده شدن در پیشگاه خدا و این درس بزرگی است که ملت ایران سال‌ها از محضر رهبر عالی مقام خود آموخت.

تضرع؛ زبان بی‌پیرایه دل
یکی از زیباترین معنای روز عرفه، تضرع است؛ حالتی که در آن انسان از موضع غرور فاصله می‌گیرد و با تمام وجود، نیاز خود را نشان می‌دهد. تضرع، ضعف نیست؛ حقیقت است. حقیقتی که انسان را از تظاهر رها می‌کند و به صداقت می‌رساند. در روز عرفه، دل‌ها به همین زبان سخن می‌گویند؛ زبانی که شاید در آن واژه‌ها ساده باشند، اما حس‌ها عمیق‌اند.
وقتی آدمی در این روز دعا می‌خواند، گویی می‌خواهد بار تمام آن‌چه را در طول سال در خود پنهان کرده، یک‌باره بیرون بریزد: حسرت‌ها، ترس‌ها، دلتنگی‌ها، و امید‌هایی که خاموش نشده‌اند. اشک در عرفه از جنس شکست نیست؛ از جنس سبک‌شدن است. از جنس آن لحظه‌ای است که انسان فقط می‌خواهد راستگو باشد؛ و شاید همین صداقت، بزرگ‌ترین هدیه عرفه باشد. اینکه انسان می‌فهمد برای نزدیک شدن به خدا، لازم نیست نقاب بر چهره داشته باشد. کافی است خودِ واقعی‌اش باشد؛ همان انسانی که می‌ترسد، خطا می‌کند، اما هنوز امیدوار است.
دعای عرفه امام حسین (ع) چه معنایی را منتقل می‌کند و آداب عرفه چیست؟
زهرا رجبی مدرس حوزه علمیه خواهران مازندران گفت: بررسی اجمالی سند، جایگاه و اعمال روز عرفه نشان می‌دهد: دعای عرفه منسوب به امام حسین (ع) از متون برجسته دعایی در سنت شیعه است که در روز نهم ذی‌الحجه، موسوم به روز عرفه، قرائت می‌شود.
وی افزود: در خصوص سند این دعا، مرحوم محدث قمی در «مفاتیح الجنان» به نقل از بشر و بشیر، فرزندان غالب اسدی، گزارشی تاریخی ارائه می‌کند. بر اساس این نقل، آنان در واپسین ساعات روز عرفه در سرزمین عرفات در محضر امام حسین (ع) حضور داشتند.
او تصریح کرد: آن حضرت به همراه گروهی از خاندان، فرزندان و شیعیان از خیمه خارج شدند و با نهایت خضوع و خشوع در سمت چپ کوه رحمت (جبل‌الرحمه) ایستادند، رو به کعبه کردند و دست‌ها را مقابل صورت گرفته، این دعای بلند را قرائت فرمودند.
به گفته این کارشناس، علامه محمدتقی جعفری در مقدمه تفسیر دعای عرفه، ضمن نقل این روایت، به مسئله اعتبار سندی آن اشاره می‌کند. به گفته وی، اگرچه برخی از محدثان نسبت به قطعیت سند این دعا تردید داشته‌اند، اما قاعده مشهور «دلالته تغنی عن السند» در اینجا قابل تطبیق است؛ بدین معنا که غنای محتوایی، عمق معارف توحیدی و مضامین بلند اخلاقی و عرفانی دعا، می‌تواند تا حدی جایگزین ضعف احتمالی سند گردد.
رجبی ادامه داد: همچنین در بیانات آیت‌الله جوادی آملی در درس خارج فقه، به متونی از ائمه (ع) با مضامین اخلاقی و اجتماعی بلند اشاره شده که نشان‌دهنده جایگاه این‌گونه متون در نظام فکری اسلامی است.
اهمیت روز عرفه
مدرس حوزه علمیه مازندران گفت: روز نهم ذی‌الحجه، روز عرفه، از بزرگ‌ترین ایام معنوی در تقویم اسلامی به شمار می‌آید؛ هرچند به‌طور رسمی «عید» نامیده نشده است. در روایات آمده است که این روز، روز دعوت الهی به عبادت و طاعت و گسترش سفره رحمت و احسان است.
وی همچنین می‌افزاید: نقل شده که شیطان در این روز بیش از هر زمان دیگر خوار و رانده است. در روایتی از امام سجاد (ع) آمده است که آن حضرت در روز عرفه، سائلی را دیدند که از مردم درخواست کمک می‌کرد؛ ایشان با نکوهش این عمل فرمودند: در چنین روزی که حتی برای جنین‌ها در رحم مادران امید شمول فضل الهی می‌رود، چگونه از غیر خدا درخواست می‌کنی؟

اعمال روز عرفه چیست؟
رجبی عنوان کرد: در منابع دعایی، برای روز عرفه اعمال متعددی ذکر شده است که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:
- غسل مستحب.
- زیارت امام حسین (ع) که در روایات، دارای فضیلتی بسیار عظیم دانسته شده و حتی معادل یا برتر از هزار حج، عمره و جهاد معرفی شده است؛ همچنین تأکید شده که حضور در حرم آن حضرت در این روز، از حیث ثواب کمتر از حضور در عرفات نیست.
- اقامه نماز؛ به‌ویژه سفارش شده است که پس از نماز عصر و پیش از اشتغال به دعا، دو رکعت نماز در فضای باز (زیر آسمان) خوانده شود و انسان به گناهان خود اقرار کند تا زمینه آمرزش فراهم گردد.
- روزه روز عرفه برای کسانی که ضعف جسمانی مانع دعا و عبادت آنان نمی‌شود، مستحب دانسته شده است.
کیفیت برخی نماز‌های مستحب
در کیفیت نماز‌های این روز نقل شده است: پس از زوال، نماز ظهر و عصر با توجه و خشوع به‌جا آورده شود. پس از آن، دو رکعت نماز خوانده شود که در رکعت اول پس از سوره حمد، سوره توحید و در رکعت دوم، سوره کافرون قرائت گردد. سپس چهار رکعت نماز به‌جا آورده شود که در هر رکعت، پس از سوره حمد، پنجاه مرتبه سوره توحید خوانده می‌شود. این نماز به نماز امیرالمؤمنین (ع) نیز منسوب شده است.
رجبی خاطرنشان ساخت: از مهم‌ترین اعمال این روز، قرائت قرآن، اذکار و ادعیه مأثور است که در میان آنها، دعای عرفه امام حسین (ع) جایگاهی ویژه دارد. این دعا به‌طور مبسوط در «مفاتیح الجنان» نقل شده و از حیث مضامین معرفتی، اخلاقی و عرفانی، مورد توجه عالمان و اندیشمندان اسلامی قرار گرفته است.

عرفه و بازگشت به فطرت
در عمق معنای عرفه، چیزی فراتر از دعا و اشک نهفته است: بازگشت به فطرت. فطرت، همان صدای خاموش، اما پایدار درون انسان است که او را به خیر، پاکی، محبت و حقیقت فرا می‌خواند. در زندگی روزمره، این صدا گاهی زیر انبوه خواسته‌ها، خستگی‌ها و آشفتگی‌ها گم می‌شود. اما عرفه، فرصتی است برای شنیدن دوباره آن.
مومن در روز عرفه، نه‌تنها از خدا طلب آمرزش می‌کند، بلکه می‌کوشد دوباره خود را به اصل پاکی نزدیک کند. این بازگشت، بازگشت به سادگی است؛ به صداقت، به مهربانی، به باور اینکه انسان می‌تواند بهتر از دیروز باشد. در واقع عرفه روزی است که انسان به یاد می‌آورد هنوز درونش چیزی زنده است که با نور ایمان بیدار می‌شود.
این تجربه، برای مردم عادی و بی‌تکلف، شاید در ساده‌ترین شکل‌هایش آشکار شود: در مادری که برای فرزندش دعا می‌کند، در پدری که برای آمرزش رفتگان اشک می‌ریزد، در جوانی که از ته دل طلب هدایت می‌کند، در سالمندی که با تمام عمرش رو به آسمان می‌ایستد و می‌گوید: «خدایا، دیر آمده‌ام، اما آمده‌ام.» همین جمله، خلاصه بسیاری از دل‌های عرفه‌ای است.
روز عرفه امسال، اما متفاوت است ایران یکدل و هم صدا آمده‌اند تا روزی متفاوت را در تاریخ ایران اسلامی رقم بزنند روزی که آدمی می‌تواند از هیاهوی همه چیز فاصله بگیرد و صدای درونش را دوباره بشنود. روزی برای توبه، برای بخشودگی، برای آرامش و برای بازگشت. این روز، مومنان ایران زمین همدیگر را به تضرع دعوت می‌کنند؛ از سر عشق و امید و همدلی.
در روایت مردم ایران، عرفه روزی است که نگاه‌ها نرم‌تر می‌شود، روزی است که مادر، پدر، جوان، پیر، دانشجو، کارگر و هر کسی با زبان خودش به یک حقیقت نزدیک می‌شود: اینکه هنوز می‌شود از نو آغاز کرد. ساخت و برای زندگی در قالب تمدن اسلامی در سایه مهدی موعود (عج) آماده شد. این پیام از عرفه مخابره می‌شود که هنوز می‌شود بخشیده شد. هنوز می‌شود به فطرت بازگشت؛ و شاید راز زیبایی عرفه همین باشد؛ اینکه در میانه تمام سختی‌ها، آدم به میعادگاهی دعوت می‌شود که هرگز بسته نشده است. خانه‌ای به نام رحمت الهی.
سمیه فقیه خبرنگار اجتماعی صداوسیمای مازندران