سال از «فردینه‌ما» آغاز می‌شود؛ بازخوانی آیین‌های چندهزارساله مازندران

پیام مازند - خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها: سال ۱۵۳۸ تبری. گاهشماری کهن تبرستان که هنوز در میان برخی روستاییان، کشاورزان و دوستداران فرهنگ بومی زنده است و آیین‌های وابسته به آن، از «مارما» تا «تیرگان»، روایتگر هویتی چند هزار ساله‌اند؛ هویتی که کارشناسان معتقدند می‌تواند به یکی از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی و گردشگری کشور تبدیل شود.
برای قدیمی ها و روستاییان مازندران، آغاز سال از «فردینه‌ما» است؛ نخستین روز سال تبری؛ تقویمی که قرن‌ها پیش از آنکه واژه «میراث ناملموس» در ادبیات فرهنگی جهان مطرح شود، زندگی مردم تبرستان را سامان می‌داد.
این گاهشمار، تنها مجموعه‌ای از نام ماه‌ها و روزها نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی مردم مازندران است؛ حافظه‌ای که در آن کشاورزی، کوچ دامداران، جشن‌ها، باورهای عامه، موسیقی محلی و حتی پیش‌بینی وضعیت آب‌وهوا، همه با گردش همین تقویم معنا پیدا می‌کرد.
امسال نیز همزمان با آغاز سال ۱۵۳۸ تبری، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی مازندران با انتشار پیام این مناسبت را به مردم استان تبریک گفت و بر ضرورت پاسداشت این میراث فرهنگی تأکید کرد.

محمد محمدی در این پیام، آغاز سال نو تبری را «نویدبخش رویش دوباره، همدلی و پاسداشت فرهنگ و هویت اصیل دیار تبرستان» توصیف کرده و ابراز امیدواری کرده است که این مناسبت، زمینه‌ساز توجه بیشتر به فرهنگ بومی مازندران باشد.
این پیام در شرایطی منتشر می‌شود که طی سال‌های اخیر، دغدغه حفظ آیین‌های بومی بیش از گذشته در میان پژوهشگران، هنرمندان و فعالان فرهنگی مطرح شده است؛ چرا که بسیاری از رسوم وابسته به سال نو تبری، دیگر مانند گذشته در زندگی روزمره مردم دیده نمی‌شود.
با این حال، هنوز در برخی روستاهای کوهستانی، آغاز سال تبری تنها یک مناسبت نمادین نیست. پیرمردی در یکی از روستاهای دودانگه ساری که خود را «عمو رمضان» معرفی می‌کند، می‌گوید: زمان بچگی ما، کسی نمی‌گفت امروز دوم مرداد است؛ همه می‌گفتند اول فردینه‌ما. از همان روز، کارهای کشاورزی، قرارهای خانوادگی و حتی جشن‌ها را با همین تقویم حساب می‌کردند.
او از رسمی قدیمی به نام «مارما» یاد می‌کند؛ رسمی که امروز تنها در خاطره سالمندان باقی مانده است و ادامه می‌دهد: اول هر ماه، باید یک آدم خوش‌قدم اول صبح وارد خانه می‌شد. اگر آدم خوش‌قدم می‌آمد، می‌گفتند آن ماه برای اهل خانه پر از خیر و برکت می‌شود. آن روز نه چیزی قرض می‌دادند و نه معامله می‌کردند؛ چون معتقد بودند برکت خانه نباید از آن بیرون برود.
این باورها شاید برای نسل امروز رنگ افسانه داشته باشد، اما برای مردم قدیم، بخشی از شیوه زندگی بود.
گاهشماری تبری نیز درست از همین جا اهمیت پیدا می‌کند؛ زیرا فقط یک تقویم نیست، بلکه روایتگر سبک زندگی مردمانی است که قرن‌ها با طبیعت زندگی کرده‌اند و زمان را نه با ساعت و تلفن همراه، بلکه با تغییر فصل‌ها، حرکت ستارگان و تجربه نسل‌ها می‌سنجیدند.
روایت از تقویمی که با طبیعت نفس می‌کشد
در گاهشماری تبری، سال با «فردینه‌ما» آغاز می‌شود؛ نخستین ماهی که از دوم مرداد در تقویم رسمی شروع می‌شود و پس از آن، ماه‌های «کرچه‌ما، هره‌ما، تیرما، مردال‌ما، شروینه‌ما، میرما، اونه‌ما، ارکه‌ما، دِما، وهمنه‌ما و نوروزما» یکی پس از دیگری از راه می‌رسند. هر ماه ۳۰ روز دارد و در پایان سال نیز پنج روزی قرار گرفته که مردم آن را «پیتک» می‌نامند و در سال‌های کبیسه، روز ششم با نام «شیشک» به آن افزوده می‌شود.

برای بسیاری از پژوهشگران، آنچه این تقویم را متمایز می‌کند، تنها قدمت تاریخی آن نیست، بلکه پیوند عمیقش با زندگی مردم و طبیعت است.
گاهشمار تبری دقیق است
نصرالله هومند، پژوهشگر گاهشماری تبری که سال‌ها درباره این تقویم مطالعه کرده است، معتقد است گاهشماری تبری یکی از دقیق‌ترین گاهشماری‌های ایرانی به شمار می‌رود.
او به خبرنگار مهر می‌گوید: تقویم تبری حاصل دانش منجمان و تجربه مردمان این سرزمین است. نظام کبیسه‌گیری آن به گونه‌ای طراحی شده که هماهنگی خود را با فصل‌ها حفظ کرده و به همین دلیل از نظر علمی، تقویمی دقیق و قابل اتکاست.
به گفته این پژوهشگر، مبدأ مشهور تقویم تبری بر پایه محاسبات انجام شده، به سال ۱۳۳ پیش از هجرت و همزمان با حکومت کیوس، فرزند قباد ساسانی، بازمی‌گردد؛ زمانی که با اجرای یک روز کبیسه، آغاز این گاهشماری تثبیت شد.
با این حال، درباره مبدأ تقویم تبری دیدگاه‌های دیگری نیز وجود دارد و برخی پژوهشگران آن را به تقویم اسپهبدی یا دوره ساسانی نسبت می‌دهند، اما در یک موضوع تردیدی وجود ندارد؛ اینکه این گاهشماری، آخرین بازمانده تقویم‌های کهن ایرانی است که هنوز در میان بخشی از مردم کاربرد دارد و این کاربرد، بیش از هر چیز در زندگی کشاورزان دیده می‌شود.
در روستاهای کوهستانی مازندران، هنوز هم برخی کشاورزان زمان شخم زدن زمین، کاشت برنج، برداشت محصولات یا کوچ دام‌ها را با نام ماه‌های تبری بیان می‌کنند. «نوروزما» برای آنان تنها نام یک ماه نیست؛ نشانه پایان چرخه‌ای از فعالیت‌های کشاورزی و آغاز مرحله‌ای تازه از زندگی است.
گاهشمار تبری شناسنامه فرهنگی مردم تبرستان استان
میثم نواییان، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ مازندران، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، تقویم را یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های هویتی هر ملت می‌داند و می‌گوید: هر قومی را می‌توان از زبان، موسیقی، پوشاک و تقویمش شناخت. گاهشماری تبری بخشی از شناسنامه فرهنگی مردم تبرستان است و آیین‌هایی که بر پایه آن شکل گرفته‌اند، نشان می‌دهد این منطقه تاریخی، فرهنگی غنی و ریشه‌دار دارد.

او معتقد است: بسیاری از جشن‌های وابسته به این تقویم، تنها مراسمی آیینی نیستند، بلکه روایتگر نوع نگاه مردم به طبیعت، زندگی و زمان هستند.
به گفته نواییان، آیین‌هایی مانند «مارما»، «نوروزما»، «تیرماه سیزه شو» و جشن تیرگان، هر یک لایه‌ای از فرهنگ مردم مازندران را بازگو می‌کنند؛ فرهنگی که در طول قرن‌ها با باورهای دینی و اجتماعی مردم نیز درآمیخته و به شکل امروزی درآمده است.
در گذشته، مردم حتی وضعیت آب‌وهوای ماه‌های آینده را از روی روزهای «پیتک» پیش‌بینی می‌کردند. اگر روز نخست پیتک آفتابی بود، آن را نشانه آفتابی بودن «ارکه‌ما» می‌دانستند و اگر روزی بارانی می‌شد، همان ویژگی را برای ماه متناظر آن پیش‌بینی می‌کردند.
این پیش‌بینی‌ها، هرچند امروز مبنای علمی ندارند، اما بخشی از دانش بومی مردمانی بودند که زندگی‌شان با زمین، باران و فصل‌ها گره خورده بود.
اکنون بسیاری از این آیین‌ها تنها در خاطره سالمندان باقی مانده است، اما پژوهشگران معتقدند هنوز فرصت برای احیای این میراث ارزشمند وجود دارد.
از میراث کهن تا فرصت امروز گردشگری
در سال‌های اخیر، همزمان با افزایش توجه جهانی به میراث ناملموس، نگاه‌ها به گاهشماری تبری نیز تغییر کرده است. اگر تا چند دهه پیش، این تقویم بیشتر در میان کشاورزان، دامداران و سالمندان شناخته می‌شد، امروز بسیاری از پژوهشگران و فعالان فرهنگی معتقدند سال نو تبری می‌تواند به یکی از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی و گردشگری ایران تبدیل شود.
در روزهایی که میلیون‌ها مسافر برای گذراندن تعطیلات تابستانی راهی مازندران می‌شوند، آغاز سال تبری فرصتی است تا گردشگران علاوه بر جنگل، دریا و طبیعت، با لایه‌ای عمیق‌تر از فرهنگ این سرزمین آشنا شوند؛ فرهنگی که در دل خود موسیقی، آیین، خوراک، پوشاک، قصه‌ها و سنت‌های چندصدساله را جای داده است.
یکی از آیین‌های ماندگار این گاهشماری، جشن تیرگان یا همان «تیرماه سیزه شو» است؛ جشنی که هنوز در برخی مناطق کوهستانی مازندران برگزار می‌شود.
آیین های کهن تبری
در این شب، صدای سازهای محلی و دوبیتی‌های امیری در روستاها می‌پیچد. پیران و جوانان گرد هم می‌آیند، فال می‌گیرند، شعر می‌خوانند و روایت‌هایی را بازگو می‌کنند که نسل به نسل منتقل شده است.

در آیین فال، ظرفی مسی از آب زلال پر می‌شود و نشانه یا انگشتر افراد در آن قرار می‌گیرد. پس از خواندن دوبیتی‌های امیری، نشانه‌ها یکی یکی از آب بیرون آورده می‌شود و هر شعر، تعبیر و آرزویی برای صاحب آن به همراه دارد؛ رسمی که هنوز هم در برخی روستاهای مازندران زنده است.
درباره پیشینه جشن تیرگان روایت‌های متعددی نقل شده است. برخی آن را یادآور حماسه آرش کمانگیر و تعیین مرز ایران و توران می‌دانند، گروهی آن را با روایات مذهبی پیوند می‌دهند و عده‌ای نیز این جشن را نمادی از پیروزی مردم بر ظلم و استبداد می‌شمارند. همین تنوع روایت‌ها، بر غنای فرهنگی این آیین افزوده است.
کارشناسان میراث فرهنگی بر این باورند که این ظرفیت‌ها می‌تواند فراتر از یک مراسم محلی دیده شود. حسین ایزدی مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مازندران نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه گاهشماری تبری، جشن‌های وابسته به آن را از ارزشمندترین بازمانده‌های آیین‌های ایران باستان دانست و تأکید کرده بود که بسیاری از این جشن‌ها پس از ورود اسلام، با فرهنگ و باورهای دینی مردم این سرزمین درآمیخته و به شکلی تازه ادامه یافته‌اند.

به گفته وی، جشن‌هایی مانند «نوروزما» و «تیرماه سیزه شو» هنوز در نقاط مختلف تبرستان برگزار می‌شود، اما برای حفظ و معرفی این میراث، پژوهش و برنامه‌ریزی گسترده‌تری لازم است.
کارشناسان گردشگری نیز معتقدند همان‌گونه که بسیاری از کشورها جشن‌های محلی خود را به برندهای گردشگری تبدیل کرده‌اند، سال نو تبری نیز می‌تواند به یک رویداد ملی و حتی بین‌المللی تبدیل شود؛ رویدادی که نه‌تنها به معرفی فرهنگ مازندران کمک می‌کند، بلکه زمینه رونق اقتصاد محلی، صنایع‌دستی، موسیقی بومی و گردشگری فرهنگی را نیز فراهم خواهد کرد.
امروز دیگر سخن فقط از یک تقویم نیست؛ سخن از میراثی است که هنوز در واژه‌های مردم، در لالایی مادران، در دوبیتی‌های امیری، در جشن‌های روستایی و در خاطره سالمندان زنده است؛ میراثی که اگر به نسل جدید معرفی نشود، آرام‌آرام در غبار فراموشی گم خواهد شد، اما اگر قدر آن دانسته شود، می‌تواند دوباره در متن زندگی مردم مازندران و حتی تقویم فرهنگی ایران جایگاهی شایسته پیدا کند.